Kur’an-ı Kerim, nüzulünden itibaren bir inanç ve ibadet rehberi olmasının ötesinde, ilmî, tarihî ve estetik yönleriyle de İslam medeniyetinin en temel unsurlarından biri olmuştur. Hz. Osman (r.a.) döneminde Kur’an-ı Kerim’in iki kapak arasına alınarak Mushaf haline getirilmesi ve bu Mushaf’ın nüshalar hâlinde çoğaltılarak İslam coğrafyasının farklı şehirlerine gönderilmesi Mushaf tarihinin başlangıcı olarak kabul edilmektedir. Bu nüshalar İslam’ın erken dönemlerinden itibaren doğudan batıya uzanan geniş bir coğrafyada sayısız Mushaf’ın yazılmasına esas teşkil etmiştir.
Bu tarihi arka plana yaslanan Mushaf İlmi, Kur’an’ın Mushaf hâline getirilme sürecinden başlayarak günümüze kadar olan tarihî serüvenini çok boyutlu bir yaklaşımla ele alan bir akademik disiplindir. Mushaf İlmi Anabilim Dalı, Mushaf’ın yazım geleneğini, imlâ özelliklerini, harekeleme ve noktalama sistemlerini, ihtiva ettiği kıraat vecihlerini, vakıf-ibtida, ayet sayımı ve cüz/hizb tasniflerine yönelik işaretlerini tarihî, filolojik, paleografik ve sanat tarihi gibi çeşitli bağlamlarda incelemektedir.
Türkiye’de Mushaf çalışmaları şimdiye kadar müstakil bir disiplin olarak değerlendirilmemiş; genellikle Kur’an ilimleri veya Kur’an tarihi kapsamında ele alınmıştır. Kur’an İlimleri tarih boyunca müstakil araştırmalarla geniş bir külliyat oluşturmuş olsa da Mushaf ilimleri ve Mushaf tarihi üzerine yapılan araştırmalar sınırlı kalmış ve bu alanda Mushaflardan elde edilebilecek doğrudan verilerden yeterince istifade edilmemiştir. Mushaf İlmi Anabilim Dalı, bu eksikliği gidermek amacıyla altı temel çalışma alanını merkeze alarak faaliyet yürütmektedir:
1. Mushaf İmlası İlmi (Resmu’l-Mushaf): Kur’an-ı Kerim’in yazıya geçirilme sürecinde kullanılan harf biçimleri, yazım kuralları, tarihî gelişim evrelerini ve Mushaflardaki imla sistemlerini inceler.
2. Noktalama ve Harekeleme İlmi (Zabt): Harflerin noktalama ve harekeleme sistemlerinin tarihî gelişimi, bölgesel farklılıkları ve Mushaflarda kullanılan zabt işaretleri üzerine yoğunlaşır.
3. Ayet Sayımı, Cüz ve Hizb İlmi (İlmu’l-Aded, Teczie ve Tahzîb): Kur’an’ın cüz ve hizb olarak çeşitli bölümlere ayrılması, ayet sayımlarının kıraat ekollerine göre farklılaşması ve bunların Mushaflarda nasıl gösterildiği üzerine çalışmalar yürütür.
4. Kıraat İlmi: Bu disiplin, kıraat ihtilaflarının Mushaflara nasıl işaretlendiği üzerine odaklanır. Ayrıca Mushaflar aracılığıyla kıraat birikiminin ortaya konmasına yönelik çalışmaları ihtiva eder.
5. Vakf ve İbtida İlmi: Mushaflarda, Kur’an okurken uygun yerlerde durmayı (vakf) ve ardından başlamayı (ibtida) sağlayan işaretleri inceleyen disiplindir. Bu alan, Mushaflarda yer alan vakf-ibtida sistemleri, bunların tarihsel süreçleri ve bölgesel farklılıkları üzerine odaklanır.
6. Mushaf Yazımı, Basımı ve Sanatları: Mushafların yazım ve basım süreçleri ve Mushaf sanatları (hüsn-i hat, tezhip, ciltleme vb.) üzerine yoğunlaşır. Mushaf yazım geleneği, hat, tezhip ekolleri, Mushafların matbu ve dijital ortamdaki gelişimi bu alanın temel inceleme konularındandır.
Mushaf Anabilim Dalı, teori ile uygulamayı birlikte ele alan bir yöntemle, erken dönemden günümüze kadar uzanan kapsamlı bir literatür/kaynak taraması ile yazma/matbu Mushaflardan elde edilen verileri sistematik bir şekilde analiz eden bir araştırma yaklaşımı geliştirmektedir. Böylece Mushaf Anabilim Dalı, yazma ve matbu Mushafları akademik bir zeminde Kur’an ilimleriyle bütünleştiren yeni bir araştırma modeli ortaya koymayı amaçlamaktadır. Bu doğrultuda, Mushaf ilimlerine dair yapılan akademik çalışmaları arttırma, disiplinler arası yaklaşımları teşvik etme, Mushaf araştırmalarını modern metodolojilerle destekleme ve Mushaf ilimleri çalışmalarına yeni perspektifler kazandırma bu bilim dalının hedefleri arasında yer almaktadır.